X
تبلیغات
هزارتو - فرهنگ اساطیر (5-6)

(پنجم)

انار


   میوه و نام درختی مقدس است و در تورات چندبار از آن یاد شده است. در اساطیر یونان نیز انار مظهر باروری و فراوانی است و آفرودیت الهه‌ی عشق و شهوت به دست خود درخت انار را در جزیره‌ی قبرس کاشت. هم‌چنین هنگامی که دیونیزوس، پسر زئوس، به توطئه‌ی نامادری‌اش، ژونو قطعه قطعه می‌شود، از خونش درخت انار می‌روید، چنان‌که از خون سیاووش گیاه سیاووشان رُست. انار را بیدارکننده‌ی غریزه‌ی جنسی و موجب آبستنی دانسته‌اند. بنابر این ربط آن با الهه‌ی باروری روشن است. به عنوان یک نماد مسیحیت موجب رستاخیز و جاودانگی بوده است و از این رو عیسا در کودکی اناری در دست داشت. انار در نزد عیسویان نماد عفاف هم به شمار می‌رفت و هم‌چنین یکی از میوه‌های درخت مقدس و نشانه‌ی هریتی، عفریته‌ای مربوط به افسانه‌های بودایی است.در چین نماد باروری است و در نقاشی‌های روی سفال‌ها دیده می‌شود. تصویری از انار، که برای نشان دادن دانه‌هایش آن را گشوده‌اند، به عنوان هدیه‌ای مردم‌پسند در عروسی‌ها تقدیم می‌شود که حاکی از آرزوی زایش و داشتن فرزند است. [...]

   در فرهنگ ایران، انار به لحاظ رنگ سبز تند برگ‌هایش و نیز برای رنگ و شکل غنچه و گل آن که شبیه آتشدان است همیشه تقدیس می‌شده است. هم‌چنین شکل آن از روزگاران کهن نزد شاعران ایران به پستان تشبیه شده که نماد سینه‌ی زنان به هنگام زادن و تولید مثل تواند بود. علاوه بر این به خاطر رنگ سرخش نیز مورد توجه بوده است. [...] در فرهنگ مردم جنوب خراسان، انار که یکی از مهم‌ترین محصولات محلی هم هست میوه‌ی بهشتی تلقی می‌شود. از این‌رو وقتی کسی انار می‌خورد می‌کوشد حتا یک دانه از آن بر زمین نیفتد، چرا‌که معتقدند تنها یک دانه‌ی آن متعلق به بهشت و خوردن آن موجب سعادت است و از کجا که همین یک دانه، آن دانه‌ی بهشتی نباشد. [...]

----------------------------------------------------------------------------------

--------------------------------------------------------------------------

(ششم)

انجیر


   درخت انجیر (fig) یا «تین» و «بانیان» مانند زیتون و تاک و انار از درختانی است که جنبه‌های اساطیری و نمادین آن میان ملل مختلف زبانزد است. برگ آن نشانه‌ی بودا و برای بوداییان و برهمنان مقدس است. کریشنا در کودکی، خفته بر روی برگ انجیری، به ویرانی جهان یا عصر کیهانی می‌اندیشد.[...] برگ‌های این درخت به عنوان حِرز (دعا) و تعویذ موجب ترقی می‌شود. در سفر پیدایش آمده است که آدم و حوا وقتی در بهشت خود را برهنه یافتند برگ‌های انجیر بر هم دوختند و با آن ستر عورت کردند. در تفاسیر اسلامی هم آدم و حوا پس از عصیان خود را با برگ انجیر پوشاندند. [...] در عالم نمادشناسی انجیر برای چینیان مظهر جاودانگی، در مصر نماد تشرف به دین، و در مسیحیت نشانه‌ی کنیسه‌ای است که مسیح و بیعت جدید را شناسایی کرد و در نتیجه بی‌بار و بر ماند، حال آن‌که در برخی دیگر از باورها نماد فراوانی و برکت و نیز نشانه‌ی علم دین به شمار می‌رود. [...]

   در تفسیرهای قرآن، انجیر میوه‌ی بهشتی و رمزی از مسجد دمشق و مسجد اقصی معرفی شده است. جلو بسیاری از معابد اسلامی و بر سر گور اغلب عارفان درخت انجیر کهنسالی دیده می‌شود که مقدس و مورد احترام مردم است و عوام از آن حاجت می‌خواهند. شاید نام‌گذاری رمان اخیر احمد محمود به درخت انجیر معابد، بی‌توجه به این سنت نبوده است. هرگاه ضرری به درخت انجیر برسد، به طوری که میوه‌اش نابود یا معیوب شود، آن را نشانه‌ی درد و بلاهای هولناک می‌دانند. برای شیره‌ی آن در کتاب‌های طبی خواص زیادی ذکر شده است. در توفان نوح همه‌ی درختان تباه می‌شوند بجز انجیر. ارتباط مرغ با انجیر در فرهنگ عامه و ادب فارسی مشهور است، تا آن‌جا که «انجیرخوار» نام مرغی است و ضرب‌المثل «مرغی که انجیر می‌خورد نوکش کج است» شهرت عام یافته است و «مرغ این انجیر نبودن» اصطلاحی است که بر کسی اطلاق می‌شود که از عهده‌ی کاری بر نمی‌آید. [...]


برگرفته از فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها/محمدجعفر یاحقی/فرهنگ معاصر/1388